SpaceX, AI en de spanning tussen financieel en maatschappelijk rendement

Enorme hoeveelheden kapitaal stromen momenteel naar AI-infrastructuur. Daarvan profiteren slechts een klein aantal technologiebedrijven en, in hun kielzog, een beperkt aantal sectoren zoals energie en halfgeleiders. Grote delen van de rest van de economie blijven achter. Een substantieel deel van de recente economische groei in de VS is direct of indirect toe te schrijven aan AI-investeringen, terwijl Europa juist achterblijft door het ontbreken daarvan. Die scheefgroei zien we ook op de beurs: voor beleggers in AI-gerelateerde bedrijven zijn de rendementen spectaculair, terwijl veel andere bedrijven nauwelijks meedoen. Tegelijkertijd nemen de maatschappelijke spanningen zichtbaar toe.

De AI-revolutie rust bovendien op een steeds zwaardere fysieke basis: energie, water en ruimte. Het energieverbruik van datacentra stijgt explosief. Prognoses van Bloomberg wijzen erop dat in 2030 circa 14% van het Amerikaanse elektriciteitsverbruik naar datacentra kan gaan. Daarmee wordt AI een directe concurrent van huishoudens, industrie en klimaatdoelen in de strijd om energie en netcapaciteit. Maar de fysieke belasting reikt verder: ook het waterverbruik en het beslag op schaarse ruimte nemen snel toe.

Tegelijkertijd groeit de sociale frictie. De snelheid van de ontwikkelingen vergroot de onzekerheid op de arbeidsmarkt: banen verdwijnen, verschuiven of verliezen waarde, terwijl de machtsconcentratie bij een klein aantal bedrijven verder toeneemt. Toen Bill Winters, CEO van Standard Chartered, deze maand sprak over het “replacing of low value human capital” door AI, werd pijnlijk zichtbaar waarom het maatschappelijke draagvlak onder druk staat. Zulke taal maximaliseert efficiëntie in spreadsheets, maar reduceert mensen tot kostenposten. Winters bood later zijn excuses aan, maar de onderliggende logica blijft zichtbaar.

Ook geopolitiek nemen de spanningen toe. Landen strijden openlijk om AI-dominantie, waarbij technologie steeds explicieter wordt ingezet als economisch en strategisch machtsmiddel — vooral in de rivaliteit tussen de VS en China. Dat betekent niet dat de beloften van AI genegeerd moeten worden. AI kan innovatie versnellen, kennis toegankelijker maken en productiviteit verhogen. Maar steeds vaker rijst de vraag waar en wanneer die baten daadwerkelijk neerslaan. Niet alle datacentra worden gebouwd voor medische doorbraken of wetenschappelijke vooruitgang; een aanzienlijk deel van de investeringen richt zich op commerciële toepassingen waarvan de maatschappelijke waarde minder evident is.

Binnen dezelfde logica past de verwachte beursgang van SpaceX. Het bedrijf vertegenwoordigt het uiterste van wat je “aspirational capital” zou kunnen noemen: kapitaal dat niet langer primair wordt gealloceerd op basis van huidige fundamentele prestaties, maar op extreme toekomstscenario’s.

De verwachte waardering van circa twee biljoen dollar staat in schril contrast met de huidige financiële realiteit. In het eerste kwartaal van 2026 behaalde SpaceX naar schatting circa 5 miljard dollar omzet, bij een vergelijkbaar verlies. Tegelijkertijd is de governance-structuur uitzonderlijk zwak, met naar schatting ongeveer 85% van het stemrecht in handen van Elon Musk.

Een belangrijk deel van de waardering rust op vergezichten rond ruimte-infrastructuur, datacentra in de ruimte en uiteindelijk de kolonisatie van de Maan en Mars — gefinancierd door AI-gerelateerde groei en defensiecontracten. Een beursgang op dit niveau zou bovendien neerkomen op een enorme vermogensoverdracht van publieke beleggers naar vroege private aandeelhouders.

In zowel AI als SpaceX zien we hetzelfde patroon: enorme hoeveelheden kapitaal zoeken rendement in toekomstbeelden die deels door datzelfde kapitaal worden gecreëerd, terwijl die toekomstbeelden steeds verder af komen te staan van directe maatschappelijke behoeften.

Dat roept een fundamentele vraag op: investeren financiële markten nog wel in de juiste richting? Technologische vooruitgang is niet het probleem. De vraag is of de maatschappelijke afweging nog klopt. Niet alleen wat financieel mogelijk of technologisch haalbaar is, maar vooral: wat levert het daadwerkelijk op voor de samenleving — en wie betaalt uiteindelijk de rekening?

Ook wij worstelen met dit dilemma. Wij willen financieel rendement en maatschappelijke waarde met elkaar verbinden. Daarom zullen wij de beursgang van SpaceX aan ons voorbij laten gaan. Wij geloven dat duurzame waardecreatie in technologie mogelijk is, maar alleen wanneer langetermijnvisie, discipline in het beleggingsproces en oog voor maatschappelijke context hand in hand gaan.